Jacobs, Dany,
Het kennisoffensief: slim concurreren in de kenniseconomie.

Om iets te bereiken, daar plezier aan te beleven en geld mee te verdienen, moet je weten waar je staat, wie je bent en waar je (ongeveer) heen wilt. Dat veronderstelt dat je weet waar je goed in bent, vooral waar je beter in bent dan anderen en wat je speelruimte is om te handelen. Strategie is voor Dany Jacobs 'het benutten van aanwezige vrijheidsmarges in je eigen voordeel.'

Strategische vraagstukken doen zich in de huidige kennisintensieve samenleving op alle niveaus voor: personen, afdelingen, organisaties, clusters van organisaties, bedrijfstakken en zelfs gehele landen. Steeds gaat het erom de eigen identiteit binnen een groter geheel te bepalen en vanuit de eigen sterkten ( 'competenties') te handelen. Strategie is dus niet het domein van een handjevol topmanagers en hun adviseurs die blauwdrukken maken voor de toekomst. Voor Jacobs, die daarbij vooral aansluit bij de visie van Mintzberg, is strategievorming vooral bijsturen in bestaande processen van de organisatie, waarin mensen in de praktijk ontdekken wat zij goed kunnen en daar lijn in brengen. De kennis die nodig is om een goede strategie te vinden, bevindt zich in de organisatie, vooral bij die mensen die dagelijks geconfronteerd worden bij de dilemma's waarvoor de organisatie geplaatst wordt. Door zijn nadruk op de in de organisatie aanwezig kennis zet Jacobs zich expliciet af tegen alle benaderingen die grote leiders en hun adviseurs centraal stellen. Dus zowel de klassieke planningsbenadering in de strategievorming als ideeën over inspirerende gepassioneerde leiders moeten het bij hem ontgelden: strategievorming berust op gedetailleerde praktijkkennis die zich met name op de middenniveaus van de organisatie bevindt.

Dat Jacobs zijn oratie (bewerkt als 'Spel en Discipline') met een vraag opent en niet met een stellige uitspraak, is typisch voor zijn benadering. Veel strategische processen voegen voor Jacobs geen waarde toe. Integendeel, onder de dekmantel van strategie en veranderingsmanagement wordt veel waarde vernietigd. Dat is de ene kant van het verhaal. De andere kant is dat we niet zonder strategie kunnen. De vraag is dus hoe strategie kan bijdragen. Hierover zegt Jacobs in de oratie veel behartigenswaardigs vanuit de opvatting dat strategie enerzijds een spel is (zowel in zin van speelsheid en creativiteit als in de zin van het sociaal-politieke spel tussen mensen) doch anderzijds disciplinering behoeft vanuit wetenschappelijke inzichten, financiële randvoorwaarden en ordening van sociale processen. Het achterliggende perspectief is sterk cognitief gericht: organisaties als bundeling van kennis in een brede betekenis. Goede strategie is gebouwd op kennis: de managers hebben hun 'huiswerk goed gemaakt'. Het management van deze kennis die een organisatie van andere onderscheidt is dus een voorwaarde voor succes in de huidige kennisintensieve economie.

'De thema's kennismanagement en kenniseconomie komen uitgebreid aan de orde in de uitgebreide tweede druk van 'Het Kennisoffensief', waarin tevens een aantal columns uit NRC-Handelsblad verwerkt zijn.

Hierin beperkt hij zich niet tot de strategie van het afzonderlijke bedrijf, maar beweegt hij zich lenig tussen de het individu en de natiestaat en alle tussenliggende niveaus. Kennis, hier verdeeld in twaalf 'kennislagen' is de basis voor concurrentie in de huidige economie en op basis van de eigen kennis anders dan anderen zijn (differentiatie) om daarmee unieke waarde toe te voegen, is essentieel. Hiermee legt Jacobs de nadruk op strategieën die niet de reductie van kosten, maar het vinden of creëren van nieuwe gedifferentieerde markten centraal stellen, en dat in netwerken waarin bedrijven op basis van hun specifieke competenties in netwerken met elkaar opereren. Niet de investeringen in de harde materiële technologie vormen de kern van slim concurreren, aldus Jacobs, maar de combinatie van hard en zacht, van alfa en bèta van het materiële en het menselijke.

De publicaties van Jacobs geven een genuanceerde kijk op strategie en concurrentie in onze kennisintensieve samenleving. De huidige state-of-the-art op het gebied van strategie en organisatie wordt op een zeer toegankelijke manier samengevat, met een voorkeur voor het cognitieve perspectief. Dat de breedte hier en daar noodzakelijkerwijs tot enige oppervlakkigheid leidt, valt daarbij uiteraard niet te vermijden. Voor de praktijk, vooral voor die managers en hun adviseurs die vanuit de top veranderingen willen afdwingen, heeft Jacobs een belangrijk boodschap: 'een strategie die bijdraagt, is een strategie die laat bijdragen. ' Daarmee zijn de publicaties zeker van belang voor de publieke sector, waar grootschalige veranderingen vaak stuklopen op het onvoldoende besef dat strategie moet worden gebouwd op de kennis van betrokkenen.

Jacobs, Dany,
Spel en discipline: wanneer draagt strategie bij?.
Schiedam: Scriptum, 1999